Kącik teoretyczny

"Kącik teoretyczny" to miejsce, gdzie uczniowie mogą znaleźć między innymi propozycje repertuarowe z muzyki klasycznej, które warto znać i o których mówimy podczas zajęć z audycji muzycznych, przeczytać artykuły o muzyce i kompozytorach, recenzje koncertów oraz inne informacje dotyczące treści poruszanych na zajęciach teoretycznych.

MH

P.S. Zapraszam Was również do mojego bloga poświęconego treściom omawianym na lekcjach audycji muzycznych. Możecie tam w formie zabawy powtórzyć wiadomości i usystematyzować swoją wiedzę … ;-):  http://audymuz.blogspot.com/


Warto posłuchać ……

ŚREDNIOWIECZE

Chorał gregoriański – jednogłosowy śpiew liturgiczny a cappella. Melodie chorału opierają się na skalach modalnych (kościelnych). Zapisywane były za pomocą neum. Cechy chorału gregoriańskiego: jednogłosowość, melizmatyczność (śpiew kilku dźwięków na jednej sylabie), a cappella, tekst łaciński

Posłuchaj:

 

Bogurodzica – najstarsza polska pieśń z polskim tekstem poetyckim. Utwór powstał na przełomie XIII i XVI w. Peśń rycerstwa polskiego, pełniła funkcję pierwszego hymnu.

Posłuchaj:

 

Mikołaj z RadomiaMagnificat ("Wielbi dusza moja Pana") – 3 głosowy motet do łacińskiego tekstu. Jest to najsłynniejszy utwór Mikołaja z Radomia, najwybitniejszego znanego polskiego kompozytora tworzącego w XV wieku. Informacje o jego życiu są skąpe. Znany jest z podpisów przy kilku kompozycjach. Według ówczesnych praktyk wykonawczych głosy mogły być wykonywane przez wokalistów, częściowo zamieniane na partie instrumentalne lub też zdwajane przez instrumenty

Posłuchaj:

 

RENESANS

Orlando di Lasso "Echo" ("Ola, o che bon ecco") – madrygał skomponowany na dwa chóry, które imitując się wzajemnie, naśladują efekt echa. Przykład utworu ilustracyjnego.

Posłuchaj:

Wacław z Szamotuł – "Już się zmierzka" ("Modlitwa gdy dziatki idą spać") – pieśń wieczorna do słów Andrzeja Trzecieskiego.

Mikołaj Gomółka – Psalm 47 "Kleszczmy rękoma" z "Melodii na psałterz polski" – utwór pochodzący ze zbioru pieśni "Melodie na psałterz polski" z poetyckim przekładem tekstu psalmu napisanym przez Jana Kochanowskiego. Utwór skomponowany jest na chór czterogłosowy w technice kompozytorskiej nota contra notam. Melodie z tego zbioru opierają się często na rytmach tanecznych (np. pawany , gagliardy, itp.). Gomółka w przedmowie do dzieła sam napisał o skomponowanych psalmach:

Są łacniuchno uczynione
Prostakom nie zatrudnione
Nie dla Włochów, dla Polaków
Dla naszych, prostych domaków

 

BAROK

Antonio Vivaldi – Cztery pory roku" – cykl koncertów skomponowanych do sonetów anonimowego autora. Wspaniały przykład barokowej ilustracyjności w muzyce.

Koncert nr 1 E-dur "Wiosna" RV 269

Wiosna już nadeszła i ptaki wesoło
Radosną swą pieśnią wieszczą jej przybycie;
Zefir łagodnym tchnieniem fale toczy wkoło
Potoków, co rwą bystro, skąpane w błękicie.
 
Błyskawice i grzmoty, które w krąg słyszycie,
Wysłano, by ogłosić nowej wiosny tchnienie;
Ptaszęta przerywają zimowe milczenie,
Znowu śpiewem swym dzwoniąc na podniebnym szczycie.
 
I wnet się rozchodzi nad pola i drzewa
Szmer kwiatów, traw i liści w noworodnej pysze,
Kózka drzemiąc na słońcu gnuśnie się wygrzewa;
 
Wiejska kobza ją do snu łagodnie kołysze.
Pasterz nimfę porywa, a w tańcu im śpiewa
Wiosna, zaglądając w lśniących oczu ciszę.

 

 

Koncert nr 2 g-moll "Lato" RV 315

W pełni lata, gdy słońce wysoko w zenicie
Ludzie i stada więdną od spiekoty.
Kukułka zakuka i ptasie zaloty
Turkawek i szczygłów budzą leśne życie.
 
Zefirek powiewa, lecz wnet go wypiera
Boreasz swarliwy i rusza swą drogą.
Na łące pasterz nagle zdjęty trwogą
Przeczuwa wichurę i w niebo spoziera.
 
Porzuca odpoczynek, zrywa się po chwili,
Z niepokojem czeka błyskawic i grzmotów.
A muchy tną natrętnie i wirują rojem.
 
Tak, pasterz zna przyrodę, instynkt go nie myli:
Już niebo błyska, piorun walić gotów
I grad łamie zboże, co na polu stoi.

 

Koncert nr 3 F-dur "Jesień" RV 293

Tańcami i śpiewem świętują wieśniacy
Radość z pomyślnego na swych łanach zbioru.
Wielu z nich się z Bachusem zadawszy po pracy,
W sen zapada, nie bacząc na rozmach wieczoru.
 
Porzucają zajęcia, tańczą i śpiewają,
Na co rześkie powietrze skutecznie nakłania,
Zaproszenia jesieni skwapliwie słuchają,
Ciągnąc huczne zabawy choćby do zarania.
 
Myśliwy, dzierżąc strzelby, wyrusza świtaniem,
Trop w trop dąży, nie dając wymknąć się zwierzynie,
Co umyka zaszczuta psów i rogów graniem.
 
Nim nagonka wyruszy, zwierzyna łan minie,
I choć łowczy się czasem błaźni pudłowaniem,
To zmęczona ucieczką, osaczona – ginie.

Koncert nr 4 f-moll "Zima" RV 297

Przemarzłym mną miotają przenikliwe chłody,
Wiatr pędzi tumany, zrywa nawałnice,
Przytupując szybko przebiegam ulice
Zaciskam zęby, zgrzytam, tęsknię do zagrody.
 
Gdziem przy łagodnym ogniu pędził błogie chwile,
Gdy na zewnątrz ziąb trzymał, deszcz zacięty padał.
Drobne kroki na lodzie kruchym lekko stawiam,
Boję się ślizgawicy, nie upaść się silę.
 
Wszystko na nic, padamy, młody czy też stary
Zaraz zrywa się, biegnie gnany wichrów zgrają;
Wokół zdradliwe trzaski lodu wciąż słyszymy.
 
Byle prędzej do domu. Lecz i tu przez szpary
Sirocco i Boreasz w walce docierają,
Byśmy nie zapomnieli o potędze zimy.

 

Georg Friedrich Haendel – "Muzyka Ogni sztucznych" – Uwertura – suita skomponowana na zamówienie króla Jerzego II Hanowerskiego, króla Anglii. Utwór miał by muzyczną oprawą pokazu ogni sztucznych urządzanego z okazji zakończeni wojny o sukcesję austriacką i podpisania pokoju w Akwizgranie (1748 r.)

Georg Fredrich Haendel – Alleluja z oratorium "Mesjasz" – najbardziej znany fragment oratorium skomponowanego w 1741 roku (przez dwa tygodnie). Oratorium składa się z trzech części i mówi o życiu, śmierci, zmartwychwstaniu i chwale Chrystusa. Fragment "Alleluja" pochodzi z drugiej częsci i jest śpiewem wyrażającym radość ze Zmartwychwstania. Często podczas wykonywania tego utworu publiczność wstaje z miejsc. Tradycja ta została zapoczątkowana przez króla Jerzego II.

 

Jan Sebastian Bach – Toccata i fuga d-moll BWV 565 – jeden z najsłynniejszych i najbardziej rozpoznawalnych utworów organowych Bacha

 

Jan Sebastian Bach – Preludium nr 1 C-dur BWB 846 z "Das Wohltemperierte Klavier" – utwór pochodzi z dwutomowego dzieła zawierającego dwa cykle po 24 preludia i fugi, z których każda para jest w innej tonacji w pochodzie chromatycznym począwszy od C-dur. Bach skomponował ten cykl, jak sam napisał, "na użytek młodzieży muzycznej chcącej się uczyć, a szczególnie dla tych, którzy już są zaawansowani w nauce". W 1859 rok Charles Gounod – kompozytor francuski użył tego preludium jako akompaniament do napisanej przez niego melodii do słów "Ave Maria" (zmienił w tym celu preludium Bacha dopisując jedynie jeden takt w celu złagodzenia modulacji).

 

 

KLASYCYZM

Józef Haydn – Symfonia D-dur nr 101 "Zegarowa"  cz. II   Andante – Symfonia ta, która miano „Zegarowej” wzięła od figury odmierzającej staccato rytm części wolnej, należy do szeregu 12 arcydzieł zwanych „symfoniami londyńskimi”. Część druga (Andante) jest cyklem wariacji, jak zwykle u Haydna nienumerowanych, przepływających jedna w drugą. „Zegarowy” temat zrazu tchnie spokojem, ale jego przekształcenia rozwijają bardzo szeroki wachlarz nastrojów. Burzliwe tutti przeplatają się z wariacjami wykonywanymi przez flet, obój, fagot i skrzypce, w miarowe tykanie wplatają się trzydziestodwójkowe pasaże i szeregi punktowanych rytmów, temat czasem brzmi jak kuranty a czasem jak pieśń przy kielichu, barwy zmieniają się jak w kalejdoskopie. Nie ma tu śladu schematu, w ogóle niczego, co można by przewidzieć.

Posłuchaj:

 

W. A. Mozart – "Wesele Figara" – Uwertura – Wesele Figara (Le Nozze di Figaro) to czteroaktowa opera buffa (komiczna). Libretto do niej napisał Lorenzo da Ponte na podstawie sztuki Pierre'a Beaumarchais'go objętej zakazem publicznego wykonania gdyż był krytyką feudalizmu i arystokracji. Mozart zainteresował się sztuką. Najprawdopodobniej zafascynowały go wyraziście nakreślone postacie bohaterów o indywidualnych cechach i wiarygodnych relacjach. Napisanie libretta Mozart zaproponował nadwornemu dramaturgowi cesarza Józefa – Lorenzo da Ponte. Cesarz zgodził się na przygotowanie opery pod warunkiem oczyszczenia tekstu z akcentów politycznych. Mozart rozpoczął pracę nad operą w połowie października 1785 roku. Pod koniec listopada partytura była prawie ukończona. Premiera opery odbyła się w wiedeńskim Hofburgtheater 1 maja 1786 roku. Nie był to koniec problemów. Po trzecim przedstawieniu cesarz wydał zakaz bisowania ansambli. Po sukcesie w Wiedniu opera została wystawiona w grudniu, jeszcze w tym samym roku w Pradze, co zapoczątkowało popularność kompozytora wśród praskiej publiczności. Uwertura jest instrumentalnym wstępem do opery.

Posłuchaj:


 

W.A. Mozart – Symfonia g-moll nr 40 KV550 – zwana Wielką − jedna z trzech wielkich symfonii skomponowana przez Mozarta w 1788. Jedna z dwóch molowych symfonii Mozarta (pierwsza, również g-moll, to 25). Główny motyw tej symfonii pojawia się również w 21 Koncercie fortepianowym C-dur (KV 467)

Posłuchaj:

W.A. Mozart – Requiem d-moll KV 626 – (msza żałobna) jest jednym z największych utworów sakralnych Mozarta, a zarazem jego ostatnią, niedokończoną kompozycją. Napisanie tego dzieła zlecono Mozartowi w lipcu 1791 roku, listownie i anonimowo. Mozart otrzymał od tajemniczego posłańca niepodpisany list. Anonimowy zleceniodawca zamówił u kompozytora mszę żałobną. Podejmowanie prób w celu ustalenia nazwiska zamawiającego, posłaniec określił jako niemożliwe i bezcelowe. Mozart otrzymał z góry honorarium, w takiej wysokości, jakiej zażądał. Nie został określony termin ukończenia dzieła. Nie określono też nawet ramowej koncepcji utworu. Mimo iż kompozycja była dla Mozarta bardzo interesująca, nie od razu przystąpił do pracy. Kiedy komponował Requiem, był już bardzo chory. Kompozytor nie zdołał ukończyć dzieła, choć zaprzątało go do ostatnich chwil życia – jeszcze 4 grudnia pracował nad wątkami Lacrimosa dies illa. Mozart prowadził wyścig z czasem, uważając, że pisze requiem na własną śmierć. Z takim przekonaniem zmarł. Niedługo po śmierci Mozarta wyjaśniła się tajemnica związana z Requiem. Zlecenie stworzenia mszy żałobnej Mozart otrzymał w lipcu 1791 od amatora muzycznego, który często przywłaszczał sobie cudze kompozycje, wydając je pod swoim nazwiskiem, hrabiego Franciszka Walsegga zu Stuppach. Dzieło wykończyli na prośbę Konstancji znajomi kompozytorzy: J. Eybler oraz uczeń i przyjaciel rodziny Franz Xavier Süsmayr. Pierwsze wykonanie Requiem miało miejsce 14 grudnia 1793 roku w posiadłości hrabiego von Walsegga pod Wiedniem.

Posłuchaj:

 

L. van Beethoven – Sonata fortepianowa cis-moll op. 27 nr 2 "Księżycowa" – to jedna z najsłynniejszych sonat w historii muzyki. Powstała w latach 1800-1801 Trzydziestoletni kompozytor zadedykował ją swojej ukochanej, hr. Giulietcie Guciardi, która była równocześnie jego uczennicą. Nazwa, która przylgnęła do utworu, nie została nadana przez samego Beethovena (ten określił ją mianem Sonata quasi una fantasia, "Sonata na kształt fantazji"), lecz przez poetę i krytyka muzycznego Ludwiga Rellstaba. Pierwsza część Sonaty przywodziła mu na myśl odbicie światła księżyca w gładkiej tafli jeziora.

Posłuchaj:

L. van Beethoven – V symfonia c-moll op. 67 – należy do najsłynniejszych i najczęściej wykonywanych utworów muzyki klasycznej. Powstawała bardzo długo, na przestrzeni lat 1804-1808. W krajach anglojęzycznych dzieło znane jest pod nazwą "Symfonia losu" (ang. Fate Symphony). Przydomek ten ma swoje źródło w anegdocie, którą przekazał pierwszy biograf i sekretarz Beethovena z późniejszych lat jego życia, Anton Schindler: Beethoven na pytanie, jak interpretować słynny czteronutowy motyw otwierający V symfonię i przewijający się przez wszystkie jej części, miał rzekomo odpowiedzieć: So pocht das Schicksal an die Pforte (niem.: "Tak oto Los puka do drzwi"). Motyw ten zwany jest z tego powodu "motywem losu". Nawet jeśli należy wątpić w prawdziwość powyższej anegdoty, taka "heroiczna" interpretacja dzieła jest żywo obecna w tradycji; V symfonię, z jej groźnym, dramatycznym początkiem oraz ekstatycznym, triumfalnym finałem, często przedstawia się jako obraz zwycięskich zmagań człowieka z nieubłaganym losem (osobistym dramatem Beethovena była postępująca już od około 10 lat stopniowa utrata słuchu; o związanych z nią dramatycznych przeżyciach pisał w tzw. Testamencie heiligenstadzkim z 1802 r. ). Nie wolno jednak zapominać, że Beethoven, z bardzo nielicznymi wyjątkami, unikał nadawania tak liniowych programów swoim kompozycjom, preferując subiektywne interpretacje. Konieczna jest więc wielka ostrożność przy przypisywaniu jego dziełom pozamuzycznych znaczeń.

Posłuchaj:

L. van Beethoven – IX Symfonia d-moll op. 125 – ostatnia ukończona symfonia kompozytora i zarazem jedno z najsłynniejszych i najwybitniejszych dzieł muzyki klasycznej. Znana także jako "Symfonia radości", popularna jest głównie dzięki finałowej kantacie do słów "Ody do radości" Friedricha von Schillera. Była pierwszą w historii symfonią wokalno-instrumentalną, tzn. symfonią z udziałem głosu ludzkiego. Aranżację fragmentu finału przygotowaną przez Herberta von Karajana przyjęto jako  hymn Unii Europejskiej.
Premiera symfonii spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności. Beethoven, który z powodu całkowitej głuchoty nie był już w stanie dyrygować swoim dziełem, stał podczas koncertu za plecami dyrygenta, tyłem do publiczności. Nie mógł zatem zauważyć burzliwych owacji po zakończeniu utworu. Według anegdoty przekazanej przez sekretarza kompozytora Antona Schindlera, podeszła do niego wówczas śpiewaczka Karolina Unger i odwróciła go w stronę publiczności, a kompozytor bardzo się wzruszył.

Posłuchaj Finału Symfonii –

"Oda do Radości"

Muzyka: Ludwig van Beethoven
Słowa: Friedrich von Schiller
Tłumaczenie: Konstanty Ildefons Gałczyński

O Radości, iskro bogów, Kwiecie Elizejskich Pól
Święta na twym świętym progu
Staje nasz natchniony chór.
Jasność twoja wszystko zaćmi
Złączy co rozdzielił los
Wszyscy ludzie będą braćmi
Tam gdzie twój przemówi głos.

Kto przyjaciel, ten niech zaraz
Stanie tutaj pośród nas,
I kto wielką miłość znalazł
Ten niech z nami dzieli czas.
Z nami ten, kto chocby jedną
Duszę rozpłomienić mógł.
Ale kto miłości nie zna,
Niech nie wchodzi tu na próg.

Patrz, patrz: wielkie słońce światem
Biegnie sypiąc złote skry,
Jak zwycięzca, jak bohater –
Biegnij, bracie, tak i ty.
Radość tryska z piersi ziemi,
Radość pije cały świat.
Dziś wchodzimy, wstępujemy
Na radości złoty ślad.

Ona w sercu, w zbożu, w śpiewie,
Ona w splocie ludzkich rąk,
Z niej najlichszy robak czerpie,
z niej – najwyższy niebios krąg.
Bracie, miłość niezmierzona
Mieszka pod namiotem gwiazd,
całą ludzkość weź w ramiona
I ucałuj jeszcze raz.

Wstańcie ludzie, wstańcie wszędzie,
Ja nowinę niosę wam:
Na gwiaździstym firmamencie
Miłość, miłość mieszka tam.
Wstańcie ludzie, wstańcie wszędzie,
Ja nowinę niosę wam:
Na gwiaździstym firmamencie
Miłość, miłość mieszka tam!

 

 

ROMANTYZM

Franciszek Schubert – VIII Symfonia h-moll "Niedokończona" – Jedno z największych arcydzieł w historii muzyki.

https://www.youtube.com/watch?v=8GyqltnUcDU

 

Franciszek Schubert "Król olch" D 328 – jedna z najbardziej znanych ballad do tekstu wiersza Goethego

Johann Wolfgang von Goethe (1749 – 1832)
przekład Antoni Libera

Król olch

Zapada już noc i wicher dmie.
Kto o tej porze na koniu mknie?
Z dzieckiem w ramionach, w mroku bez dna;
To ojciec z synkiem do domu gna.

– Dlaczego, synku, odwracasz wzrok?
– Nie widzisz, tato? Popatrz tam, w bok.
Król olch mnie wabi, korona mu lśni.
– To tylko mgła. Coś ci się śni.

– Mój miły chłopcze, chodź-że tu!
Będziemy się bawić, aż zbraknie tchu.
Wspaniałe miejsca nad brzegiem znam
I pozłacany mój szal ci dam?

– Ach, tato, tato! Słyszysz ten śpiew?
To znów król olch, to znów jego zew.
– Spokojnie, synku, to wiatru świst.
To szelest liści lub ptaków gwizd.

– Nie zwlekaj, chłopcze! Mam córek moc!
I z nimi się będziesz bawił co noc.
Śpiewając, tańcząc, powiodą cię hen
I tam ukołyszą, aż zmorzy cię sen…

– Patrz, tato, tato! Nie widzisz? Tam!
To córki króla. Znak dają nam.
– Nie, synku, nie! To żaden znak.
To próchno się sypie i świeci tak.

– Kochany mój! Urzekłeś mnie.
Więc chodź po dobroci! Bo porwę cię…
– Ach, tato, tato! Porywa mnie król!
Ciemnieje mi w oczach, przeszywa ból.

Rumak przyspiesza, co sił, co tchu;
Biegnie na przełaj, po trawie, mchu.
I oto światło: dom tuż-tuż.
Niestety! Dziecko nie żyje już.

 

Fryderyk Chopin  – Etiuda c-moll op 10 nr 12 "Rewolucyjna" – skomponowana przez Chopina w 1831 roku. Jest zadedykowana „à son ami Franz Liszt” (dla przyjaciela Chopina, Franza Liszta). Wedle tradycji dzieło powstało, gdy kompozytor dowiedział się o upadku powstania listopadowego

 

Fryderyk Chopin – Koncert fortepianowy e-moll op 11 – koncert na fortepian z towarzyszeniem orkiestry symfonicznej w tonacji e-mol, skomponowany przez Chopina w 1830 roku. Pierwsze wykonanie miało miejsce 11 października 1830 r. w Warszawie przed wyjazdem z Polski. Koncert skkłada się z 3 części: Allegro maestoso, Larghetto, Rondo – Vivace

 

Fryderyk Chopin – Polonez As- dur op 53 "Heroiczny" – skomponowany w 1842 r., jeden z najbardziej znanych polonezów Chopina

 

 

opisy utworów przytoczono za serwisem Wikipedia